Ustawa o cudzoziemcach to główny akt prawny regulujący pobyt osób spoza Polski, od wiz, przez zezwolenia na pobyt czasowy, aż po pobyt stały. W ostatnich latach przeszła gruntowną nowelizację, a od kwietnia 2026 roku zmieniła się też sama procedura składania wniosków. Wyjaśniamy, jak dziś wygląda system legalizacji pobytu.
- Aktualny tekst ustawy o cudzoziemcach
- Zezwolenie na pobyt czasowy: rodzaje i maksymalny okres
- Jednolite zezwolenie na pobyt i pracę
- Pobyt stały i rezydent długoterminowy UE
- Cyfryzacja wniosków: system MOS od 27 kwietnia 2026
- Ryzyko PIP 2026: gdy karta pobytu jest oparta na pracy
- FAQ
Aktualny tekst ustawy o cudzoziemcach
Podstawą jest ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (pierwotnie Dz.U. 2013 poz. 1650, w życie weszła 1 maja 2014 r.). Przez ponad dekadę była wielokrotnie nowelizowana, dlatego Marszałek Sejmu ogłosił nowy tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1079 (obwieszczenie z 25 lipca 2025 r.). To właśnie ten tekst obowiązuje w 2026 roku.
Do tekstu jednolitego doszła jeszcze jedna istotna nowelizacja: ustawa z 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy o cudzoziemcach (Dz.U. 2025 poz. 1794), która wprowadziła m.in. obowiązkową elektroniczną obsługę wniosków. Równolegle od 1 czerwca 2025 r. obowiązuje osobna ustawa z 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom (Dz.U. 2025 poz. 621), która reguluje obowiązki pracodawcy, o niej piszemy szerzej w artykule o zatrudnianiu cudzoziemców.
Zezwolenie na pobyt czasowy: rodzaje i maksymalny okres
Zezwolenie na pobyt czasowy (dawniej: „zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony”) wydaje się cudzoziemcowi, który planuje zostać w Polsce dłużej niż 3 miesiące i ma do tego konkretny, udokumentowany powód. Niezależnie od celu pobytu, ustawa przewiduje maksymalnie 3 lata na jedno zezwolenie (z możliwością przedłużenia, jeśli warunki nadal są spełnione). Najczęstsze podstawy to:
- wykonywanie pracy (na etacie lub umowie cywilnoprawnej),
- prowadzenie działalności gospodarczej,
- studia, badania naukowe, staż, wolontariat,
- połączenie z rodziną (np. małżonek obywatela Polski).
Wniosek trzeba złożyć najpóźniej w ostatnim dniu legalnego pobytu (np. w ramach ważnej wizy); złożenie w terminie pozwala legalnie przebywać w Polsce do wydania decyzji.
Jednolite zezwolenie na pobyt i pracę
Jednolite zezwolenie na pobyt czasowy i pracę łączy w jednej decyzji administracyjnej zgodę na pobyt i na pracę u konkretnego pracodawcy; pracodawca nie musi już osobno występować o zezwolenie na pracę. Mechanizm ten funkcjonuje w polskim prawie od wejścia w życie ustawy w 2014 roku (wdrożenie unijnej dyrektywy 2011/98/UE).
Kluczowe parametry na 2026 rok:
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Maksymalny okres ważności | do 3 lat |
| Opłata skarbowa | 440 zł |
| Termin rozpatrzenia | 60 dni od złożenia kompletnego wniosku |
| Test rynku pracy (opinia starosty) | nie jest już wymagany od 1 czerwca 2025 r. |
Od 27 kwietnia 2026 r. wniosek składa się wyłącznie elektronicznie (patrz sekcja o MOS niżej); wniosek papierowy nie zostanie już rozpatrzony.
Pobyt stały i rezydent długoterminowy UE
Zezwolenie na pobyt stały (dawniej: „zezwolenie na osiedlenie się”) wydawane jest na czas nieokreślony. Posiadacz może pracować w Polsce bez żadnego dodatkowego zezwolenia na pracę; pracodawca jest z tego obowiązku całkowicie zwolniony. Sama karta pobytu (dokument fizyczny) jest ważna 5 lub 10 lat w zależności od podstawy, ale samo prawo do pobytu stałego nie wygasa. Opłata skarbowa wynosi 640 zł.
Podstawy do pobytu stałego są różne, m.in. dzieci obywateli polskich, osoby pochodzenia polskiego, małżonkowie obywateli Polski czy osoby po wielu latach legalnego pobytu na zezwoleniach czasowych; dokładny wymagany okres zależy od konkretnej podstawy prawnej.
Osobną kategorią jest status rezydenta długoterminowego UE: wymaga co najmniej 5 lat nieprzerwanego legalnego pobytu w Polsce, stabilnego i regularnego dochodu oraz ubezpieczenia zdrowotnego (NFZ lub polisa na min. 30 000 euro). Opłata jest taka sama jak przy pobycie stałym: 640 zł.
Cyfryzacja wniosków: system MOS od 27 kwietnia 2026
Nowelizacja z listopada 2025 r. wprowadziła obowiązkową elektroniczną obsługę większości wniosków przez system MOS (Moduł Obsługi Spraw) na stronie urzędu ds. cudzoziemców, dostępny po zalogowaniu przez login.gov.pl. Od 27 kwietnia 2026 r. wnioski o pobyt czasowy, pobyt stały i status rezydenta UE składa się wyłącznie online, papierowe wnioski nie są już przyjmowane (wyjątek: część spraw łączenia rodzin, gdy cudzoziemiec przebywa za granicą).
W praktyce cudzoziemiec zakłada konto, wypełnia wniosek, dołącza zdjęcie biometryczne i skany wszystkich stron paszportu, a przy jednolitym zezwoleniu podaje e-mail pracodawcy; system automatycznie wysyła mu do podpisania elektronicznego załącznik nr 1 z warunkami zatrudnienia. Mimo elektronicznej rejestracji nadal trzeba osobiście stawić się w urzędzie wojewódzkim, żeby złożyć odciski palców i okazać oryginał dokumentu podróży.
Ryzyko PIP 2026: gdy karta pobytu jest oparta na pracy
Jeśli Twoje zezwolenie na pobyt czasowy (albo jednolite zezwolenie na pobyt i pracę) jest oparte na konkretnej umowie o pracę lub konkretnym kontrakcie B2B, warto pamiętać o jednym: legalność samego pobytu jest ściśle powiązana z legalnością formy zatrudnienia.
Od 8 lipca 2026 r. Państwowa Inspekcja Pracy może samodzielnie, w drodze decyzji administracyjnej, uznać kontrakt B2B za faktyczny stosunek pracy, jeśli w praktyce spełnia cechy podporządkowania pracowniczego. Dla cudzoziemca, którego podstawą pobytu jest praca u konkretnego pracodawcy (czy to na etacie, czy w ramach jednolitego zezwolenia powiązanego z pracodawcą), taka reklasyfikacja może oznaczać konieczność wyjaśnienia sytuacji wobec urzędu wojewódzkiego: warunki wskazane w decyzji o zezwoleniu muszą odpowiadać rzeczywistości. Szerzej o mechanizmie reklasyfikacji i o tym, jak się przygotować, piszemy w serii artykułów: tutaj.
FAQ
Czy zmiana pracodawcy oznacza utratę zezwolenia na pobyt? Przy jednolitym zezwoleniu zmiana pracodawcy zazwyczaj wymaga zgłoszenia lub nowego wniosku; zezwolenie jest przypisane do konkretnych warunków zatrudnienia wskazanych w decyzji.
Czy test rynku pracy nadal obowiązuje? Nie, od 1 czerwca 2025 r. opinia starosty (test rynku pracy) nie jest już wymagana przy jednolitym zezwoleniu na pobyt i pracę.
Ile trwa rozpatrzenie wniosku o pobyt stały? Ustawowy termin to 6 miesięcy, ale w praktyce realny czas czekania bywa znacznie dłuższy: do 4 marca 2027 r. terminy te są zawieszone na podstawie przepisów o pomocy obywatelom Ukrainy, więc urząd nie odpowiada za przekroczenie ustawowego terminu. Raport NIK z 2026 r. wskazał, że średni czas rozpatrywania w niektórych województwach sięga kilkuset dni, a w najbardziej obciążonych urzędach przekracza rok.
Bibliografia
- Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach: Dz.U. 2013 poz. 1650 (pierwotny akt).
- Obwieszczenie Marszałka Sejmu, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1079.
- Ustawa z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy o cudzoziemcach: Dz.U. 2025 poz. 1794.
- Ustawa z dnia 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom: Dz.U. 2025 poz. 621.
- Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, art. 100d (zawieszenie biegu terminów w postępowaniach pobytowych do 4 marca 2027 r.).
- Najwyższa Izba Kontroli (NIK), ustalenia dotyczące średniego czasu rozpatrywania wniosków pobytowych, cytowane za Konfederacją Lewiatan, 2026 r.
Masz wątpliwości co do swojej podstawy pobytu w Polsce? Umów bezpłatną konsultację z naszym zespołem.
Autor: zespół MojaFirma.
Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sytuacja zależy od konkretnej umowy i indywidualnych okoliczności.
Masz pytanie do tego artykułu?
Napisz je w komentarzu. Czytamy wszystkie i odpowiadamy.
Dodaj komentarz